dr Tomasz-Łukasz Stanowski

Abstrakt w j. polskim: Dysertacja niniejsza powstała w celu rozwiązania kilku problemów badawczych i przedstawienia nowej a właściwszej perspektywy badań nad myślą Józefa Gołuchowskiego. Chociaż nie można powiedzieć, że życia i myśli J. Gołuchowskiego nikt nie bada, to jednak zarówno jego postać jak i filozofia nie jest znana w szerokich kołach, a jak wykazuję w niniejszej pracy, nawet w tych wąskich dochodzi do wielu błędów, które są multiplikowane po czym akceptowane jako fakty i stają się częścią tradycji wspominającej Gołuchowskiego w oderwaniu od życia. Wychwycenie i wyjaśnienie tych błędów i ukazanie nowej ścieżki ma realne znacznie dla człowieka współczesnego. Mimo że od śmierci Gołuchowskiego minęło już ponad 160 lat, jestem zdania, że temat związków filozofii z życiem, a zwłaszcza ich urzeczywistnienie w postaci polityki jest bowiem tematem aktualnym. Mówimy wszak o czasie może nie tak dużych zagrożeń politycznych jak w wieku XIX, jednakże w sytuacji, kiedy Chwalcy czasów minionych działając na przekór swojej tradycji, dokładają wciąż nowe drwa do pieca politycznego romantyzmu. Jak ukazał garbarczyk swoim życiem, może być to droga niebezpieczna, ponieważ podążanie nią wiążę się z burzeniem porządku w sposób, którego człowiek się nie spodziewa: nie gwałtem a logosem – takiej walki o wewnętrzne światło ludzie zdecydowanie nie lubią.

Celem głównym pracy było przedstawienie filozofii garbarczyka w perspektywie społeczno-politycznej, którą uważam za główną myśl Gołuchowskiego, dla której wszystko inne jest tylko podbudową. Nadrzędnym zadaniem jego pracy było twórcze przetransponowanie metafizyki na grunt zgoła praktyczny jakim jest właśnie myśl społeczno-polityczna. Założenia metafizyczne i religijne miały dla niego istotne znaczenie, ale w dużej mierze dlatego, że tak jak przez niego ujęte prowadziły do rzeczy dla niego najważniejszych: zbawienia oraz ładu społecznego. Ta kluczowa teza pracy zakładała konieczność interdyscyplinarnych badań nad filozofią Gołuchowskiego. Te kwestie, w mojej ocenie, faktycznie i realnie nie zostały dotąd dobrze zbadane. O potrzebie uskutecznienia tegoż pisał już Maurycy Straszewski: „filozoficzna wartość (…) społecznych prac Gołuchowskiego jest ogromna, niestety dotąd zupełnie lekceważona”. Z celem głównym wiążą się przesłanki, których dowiedzenie doprowadziło do wniosku głównego.

Pierwszym założeniem tej pracy było, iż myśl Gołuchowskiego należy traktować poważnie (1). Oznacza to, że wszystko to, co napisał miało dla niego wartość i było tym faktycznie, co chciał przekazać. Drugim ważnym kryterium, a który wiąże się z wcześniejszym, było założenie, że myśl Gołuchowskiego ujęta została w (2) system filozoficzny. Będę zdania, że chociaż w pewnych aspektach jego idee się rozwijają, to jednak dzieje się to w konkretnych, nieprzekraczalnych obszarach, które właśnie mają dotykać życia w każdy możliwy sposób. Aspekt trzeci, to problem historii, w której to badacze filozofii usilnie starali się zamknąć bogactwo jego spostrzeżeń w ramach tak zwanej (3) przynależności filozoficznej, starając się z chirurgiczną precyzją ciąć jego system na obszary należące to do myśli oświeceniowej, w największym stopniu do romantycznej, a to do katolickiej, albo schellingiańskiej. Poza odrzuceniem jego filozofii jako systemu, w powyższym etykietowaniu dostrzegłem kolejny główny błąd uniemożliwiający faktyczne zrozumienie jego myśli. Problem czwarty to porzucenie chęci zrozumienia (4) aracjonalizmu, który nie tylko nie równoznaczny z irracjonalizmem, ale na gruncie logicznym będzie stanowił jakość odrębną. W moim rozumieniu myśli garbarczyka, uważam że jego system jest filozofią paradoksu, która dąży do nowej jakości, poprzez wcześniejsze zaprzeczenie stające się syntezą z tezą główną. Problem ostatni to (5) naprawienie błędów badaczy wcześniejszych, którzy bądź nie docierali do tekstów źródłowych i pisali w oparciu jedynie o tak zwane autorytety, bądź – nadinterpretowywali jeśli już do źródeł dotarli – pewne kwestie, czy starali się z rzeczy oczywistych stworzyć tajemnicę, by później chwalebnie ją rozwiązać. Z tym punktem wiąże się sporo dodatkowych ustaleń – głównie na płaszczyźnie historycznej, gdyż dotarłem do rękopisów, które uważane były za nieosiągalne i udowodniłem pewne fakty z życia garbarczyka.

W układzie dysertacji zdecydowałem się na nawiązanie do trynitarnego podziału dziejów Joachima z Fiore, którego to historia zbawienia i historiozofia w znaczący sposób wpływała na dogmatykę chrześcijańską, w tym zwłaszcza na protestantyzm, który to z kolei miał kluczowe znaczenie dla rozwoju myśli niemieckiej. Ten symboliczny, trynitarny rozwój postępujący od życia w kierunku ducha, od posłuszeństwu prawom (w tym niewzruszonej historii), przez dialog, aż po nastanie projektu zupełnej wolności został skonstruowany w trzech dużych działach niniejszej pracy. Dysertacja podzielona jest na trzy główne części: Ojciec: Światowieki, Syn: Logos i Duch: miłość realizująca się w sferze społeczno-politycznej. Praca jednakże ma oddawać podstawowe założenie filozofii Gołuchowskiego, to jest: jedność w wielości i wielość w jedności. Dlatego też chociaż dysertację przygotowałem tak by rozumienie – hermeneutycznie – się rozwijało, to w dużej mierze jej rozdziały stanowią całości samoistne. Dla większej klarowności przedstawionych problemów zastosowałem także podrozdziały uszczegóławiające. W dziale pierwszym skupiłem się na tym wszystkim co symbolizuje Ojca, tym co jest niepodważalne, niezmienne i trwałe. To metaforycznie potraktowane dzieje świata w znaczeniu teologicznym, a z perspektywy metodologicznej są to podstawy historyczne, a także wydarzenia z historii filozofii i religii, które stały się fundamentem do zbudowania gmachu idei i systemu filozoficznego. Starałem się zamieścić w nim to wszystko, co ukształtowało nie tylko poglądy Gołuchowskiego, ale także środowisko w jakim przyszło mu żyć, rozwijać się, doświadczać i tworzyć. Logos reprezentuje Syna. W nim zaczyna działać ludzka interpretacja rozumienia, doświadczenia i działania idei. Tu zaczęła się właściwa analiza systemu filozoficznego garbarczyka. Stawanie się i realizowanie Ducha to dział trzeci: Duch: miłość realizująca się w sferze społeczno-politycznej. Według Joachima z Fiore i autorów podążających (nawet nieświadomie, jak Schelling) za jego ideą, Czasy Ducha to projekt przyszłości, pełny ostatecznej szczęśliwości i wolności. Podobnie ma się sprawa z projektem Gołuchowskiego, którego realizacja miała gwarantować życie dobre na ziemi, a po śmierci zbawienie. W dziale tym, dzięki narzędziom wypracowanym w działach wcześniejszych poddałem analizie filozofię expressis verbis społeczno-polityczną wileńskiego profesora, widoczną w jego tekstach. Jego metodę przetransponowania metafizyki na politykę postarałem się ukazać w większości jego prac społecznych, które przedstawiam krytycznie. Ten ostatni dział miał za zadanie ukazać faktyczną reakcyjność i realne garbarczyka zakorzenienie w świecie myśli, co ma uzasadnić jego wcześniejsze rozważania teoretyczne.

Abstrakt w j. polskim: Praca ta jest przedstawieniem i próbą skonfrontowania dwóch skrajnie różnych poglądów na człowieka, które wydają się powstać w zupełnie różnym czasie a mimo to są wytworem okresu nazywanego bardzo często „Kryzysem Kultury”. Zadanie to jest ważne ze względu na aktualność tematu, tj. ciągłego poszukiwania przez człowieka Siebie w świecie i brak zrozumienia dla odmienności istoty ludzkiej. Zestawienie obok dwóch wielkich myślicieli takich jak: Wilhelm Dilthey i Fryderyk Nietzsche wydawało się zadaniem karkołomnym, ponieważ ich poglądy na człowieka wzajemnie się wykluczają. Okazuje się jednak, że istnieją punkty wspólne, które korespondując ze sobą dają możliwość nieskrępowanego wyboru i refleksji. Część porównawcza pracy poprzedzona jest obszernym omówieniem zagadnień natury historyczno-filozoficznej, gdzie scharakteryzowano epokę i życiorysy filozofów, ze szczególnym uwzględnieniem inspiracji, które umożliwiły im stworzenie konkretnych koncepcji. Człowiek historyczny wg Diltheya to osoba pokładająca zaufanie w kulturową rzeczywistość, gdzie doświadczanie historii, wpływa na rozumienie otaczającego go świata ale też stara się go zmieniać poprzez rozumne i trafne słowo. Nietzscheański człowiek mocy, będzie istotą tylko iluzorycznie postrzegająca siebie jako twór ahistoryczny, którego celem nadrzędnym jest dążenie do ludzkiego ideału, witalnego jądra człowieczeństwa, istniejącego poza dziejami, który ostatecznie po zrzuceniu wszystkich „łusek historii” okazuje się niczym innym jak jedynie kolejną „łuską” - człowiekiem renesansu.